هیپوفیز و آدرنال
هیپوفیز و غدد آدرنال از رده‌های فرماندهی هورمون‌های بدن‌اند. این صفحه می‌گوید تومورهای هیپوفیز و بیماری‌های کورتیزول (آدیسون و کوشینگ) چه نشانه‌هایی دارند، چطور بررسی می‌شوند، درمان در کل چه شکلی دارد، و چرا قرص کورتون را هرگز نباید ناگهان قطع کرد.
هیپوفیز و آدرنال چه می‌کنند؟
هیپوفیز غده‌ای به اندازهٔ نخود در پایین مغز است و هورمون‌های بسیاری را تنظیم می‌کند. غدد آدرنال دو غدهٔ کوچک بالای کلیه‌ها هستند و هورمونی به نام کورتیزول می‌سازند. NIDDK می‌نویسد کورتیزول که اغلب «هورمون استرس» نامیده می‌شود، برای زندگی ضروری است.
تومورهای هیپوفیز
Endocrine Society می‌نویسد تومور هیپوفیز شایع‌ترین اختلال هیپوفیز است. تقریباً همه خوش‌خیم‌اند و سرطانی‌شان بی‌نهایت نادر است. MedlinePlus می‌گوید بسیاری نشانه‌ای ندارند. تومورها دو دسته‌اند. «فعال» که هورمونی را زیاد می‌سازد، و «غیرفعال». پرولاکتینوما رایج‌ترین نوع فعال است.
نشانه‌ها در سه گروه می‌آیند:
- فشار روی اطراف: سردرد و مشکل بینایی، به‌ویژه از دست‌رفتن دید کناری. تومور غیرفعال گاهی دوبینی هم می‌دهد.
- هورمون زیاد:
- پرولاکتین: بی‌نظمی یا قطع قاعدگی، ترشح شیر بدون بارداری، ناباروری، کم‌شدن میل جنسی. در مردان اختلال نعوظ و بزرگ‌شدن سینه.
- رشد: آکرومگالی. NHS می‌نویسد دست و پا و صورت و زبان بزرگ می‌شوند، با خستگی، تعریق، سردرد، درد مفصل و گاهی آپنهٔ خواب. معمولاً بین ۳۰ تا ۵۰ سالگی پیدا می‌شود.
- ACTH: بیماری کوشینگ.
- هورمون کم (کم‌کاری هیپوفیز): خستگی، سرگیجه، خشکی پوست، تغییر وزن، تهوع، فشار خون پایین، تغییر خلق و مشکل خواب.
بیماری‌های کورتیزول
کم‌کاری آدرنال (آدیسون). NHS می‌نویسد بیماری نادری است، بیشتر در ۳۰ تا ۵۰ سالگی، و شایع‌ترین علتش حملهٔ سیستم ایمنی به غدد آدرنال است. نشانه‌ها: خستگی شدید، تیره‌شدن پوست، بی‌اشتهایی، کاهش وزن، درد شکم، تهوع و استفراغ، هوس غذای شور، سرگیجه هنگام ایستادن و درد عضله و مفصل. درمان داروی استروئیدی روزانه، معمولاً مادام‌العمر است. NHS می‌گوید هیچ‌وقت ناگهان قطعش نکنید، همیشه ذخیره داشته باشید و کارت اضطراری استروئید همراه بردارید.
پرکاری کورتیزول (کوشینگ). NHS می‌نویسد بیماری نادری است و شایع‌ترین علتش مصرف طولانی داروهای استروئیدی با دوز بالاست. تومور خوش‌خیم هیپوفیز یا آدرنال علت دیگر است. NIDDK می‌گوید در زنان سه برابر مردان است. نشانه‌ها: چربی در گردن، پشت و شکم با دست و پای باریک، صورت گرد و سرخ، کبودی آسان، ترک‌های پوستی، ضعف عضله، بی‌نظمی قاعدگی و موی زائد. عوارض درمان‌نشده: دیابت، فشار خون، پوکی استخوان، سنگ کلیه و سکته (NHS و NIDDK).
چه کسی باید دیده شود؟
نوبت بگیرید اگر:
- سردرد یا مشکل بینایی دارید که توضیحی ندارد.
- قاعدگی نامنظم یا قطع شده و ترشح شیر بدون بارداری هست.
- دست و پا یا صورت بزرگ شده است. NHS می‌گوید پزشک گاهی عکس‌های دو سال اخیر شما را مقایسه می‌کند.
- با نشانه‌های بالا خستگی شدید، سرگیجه هنگام ایستادن، کاهش وزن بی‌دلیل یا هوس غذای شور دارید.
- مدتی طولانی قرص یا آمپول کورتون می‌خورید و نشانه‌های کوشینگ را دارید.
چگونه بررسی می‌شود؟
- تومور هیپوفیز: Endocrine Society می‌نویسد آزمایش خون هورمون‌ها، ام‌آرآی هیپوفیز، آزمون میدان بینایی و گاهی آزمون‌های تحریکی.
- کم‌کاری آدرنال: NHS می‌نویسد آزمون سیناکتن، که نمونهٔ خون را پیش و پس از یک تزریق می‌سنجد، و آزمایش هورمون‌ها و تیروئید. NIDDK می‌گوید سی‌تی و ام‌آرآی علت را پیدا می‌کنند.
- کوشینگ: NHS می‌نویسد کورتیزول خون، ادرار یا بزاق. NIDDK می‌گوید معمولاً دو آزمون تأییدی لازم است و پیش از آن پزشک بیماری‌های مشابه و مصرف استروئید را بررسی می‌کند.
درمان در کل چگونه است؟
- تومور هیپوفیز: Endocrine Society می‌نویسد بسته به نوع و اندازه و نشانه‌ها، گاهی فقط دارو یا پایش با ام‌آرآی کافی است. برای پرولاکتینوما معمولاً قرص‌های گروه آگونیست دوپامین مصرف می‌شود. جراحی (معمولاً از راه بینی) برای تومورهایی است که بینایی را تهدید می‌کنند یا رشد می‌کنند. پرتودرمانی کمتر لازم می‌شود. بعد از جراحی ممکن است دارو یا هورمون جایگزین لازم شود.
- آکرومگالی: NHS می‌نویسد جراحی، پرتودرمانی یا تزریق و قرص برای کاهش هورمون رشد.
- آدیسون: داروی استروئیدی جایگزین، معمولاً مادام‌العمر. NIDDK می‌گوید در جراحی، بیماری، بارداری یا آسیب جدی ممکن است مقدارش تنظیم شود. بعضی بیماران رژیم پرنمک می‌خواهند.
- کوشینگ: NHS می‌نویسد اگر علت دارو است، پزشک آن را کم‌کم کم می‌کند. اگر تومور است، جراحی یا پرتودرمانی. دارو هم برای کم‌کردن ساخت کورتیزول هست.
قطع ناگهانی داروی استروئید خطرناک است. NHS می‌نویسد اگر بیش از سه هفته یا با دوز بالا مصرف شده باشد، باید به‌تدریج کم شود. هیچ‌وقت داروی کورتونی را خودسرانه قطع نکنید و بدون پزشک کم‌وزیاد نکنید. این برای همهٔ بیماران مبتلا به آدیسون هم صدق می‌کند.
کی فوری کمک بگیرید؟
بحران آدرنال برای کسی که کورتیزول جایگزین مصرف می‌کند. NHS آن را اورژانس می‌نامد. عفونت، آسیب یا جراحی می‌تواند آن را راه بیندازد و ممکن است به کم‌آبی شدید، افت فشار، تشنج و بی‌هوشی برسد. نشانه‌ها: ضربان تند، سرگیجهٔ شدید، درد شدید شکم یا پهلو، ضعف یا گرفتگی عضله، سردرد مداوم، تهوع و استفراغ، گیجی یا خواب‌آلودگی، تشنج یا بی‌هوشی. اگر آمپول اضطراری استروئید دارید و روش زدنش را آموخته‌اید، فوراً بزنید. NHS می‌گوید حتی اگر آن را زده‌اید، با اورژانس تماس بگیرید. کارت اضطراری استروئید را به تیم درمان نشان بدهید.
سردرد ناگهانی و شدید با تغییر بینایی، تهوع یا استفراغ در کسی که تومور هیپوفیز دارد هم فوری است. MedlinePlus می‌نویسد نشانه‌های فشار تومور به‌ندرت ناگهانی و شدید می‌شوند (آپوپلکسی هیپوفیز).
در ایران با ۱۱۵ تماس بگیرید. فهرست کامل را در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
تومور هیپوفیز یعنی سرطان؟
Endocrine Society می‌نویسد تقریباً همهٔ تومورهای هیپوفیز خوش‌خیم‌اند و موارد سرطانی بی‌نهایت نادرند. MedlinePlus هم می‌گوید بیشتر آن‌ها خوش‌خیم‌اند و بسیاری نشانه‌ای نمی‌دهند. بعضی هورمون زیاد می‌سازند و بعضی نه.
نشانهٔ تومور هیپوفیز چیست؟
Endocrine Society سه گروه می‌نویسد. فشار روی اطراف: سردرد و مشکل بینایی، به‌ویژه از دست‌رفتن دید کناری. هورمون اضافه: مثلاً پرولاکتین (بی‌نظمی قاعدگی، شیر بدون بارداری، ناباروری)، یا رشد (آکرومگالی). کمبود هورمون: خستگی، سرگیجه، خشکی پوست، تغییر وزن و تغییر خلق. تشخیص با آزمایش هورمون و ام‌آرآی است.
اگر قرص کورتون می‌خورم و حالم خوب شده، قطعش کنم؟
نه. NHS می‌نویسد بدون مشورت با پزشک قطع نکنید. اگر بیش از سه هفته یا با دوز بالا مصرف شده باشد، معمولاً دوز را کم‌کم کم می‌کنند. قطع ناگهانی ممکن است خستگی شدید، تهوع و استفراغ، سرگیجه، بی‌اشتهایی و کاهش وزن بی‌دلیل، درد مفاصل و بازگشت ناگهانی نشانه‌های بیماری اصلی بدهد. NIDDK هم یکی از علت‌های نارسایی آدرنال را قطع ناگهانی داروهای استروئیدی می‌نویسد.
سندرم کوشینگ همیشه تومور است؟
نه. NHS می‌نویسد شایع‌ترین علت مصرف طولانی و پردوز داروهای استروئیدی است. تومور خوش‌خیم هیپوفیز یا آدرنال علت دیگر است. اگر کورتون می‌خورید و نشانه‌ها را دارید، آن را با پزشک در میان بگذارید، ولی دارو را خودتان قطع نکنید.
بیماری آدیسون چه نشانه‌هایی دارد؟
NHS می‌نویسد خستگی شدید، تیره‌شدن بخش‌هایی از پوست، بی‌اشتهایی، کاهش وزن، درد شکم، تهوع و استفراغ، هوس غذای شور، سرگیجه هنگام ایستادن، درد مفصل و عضله، گرفتگی عضله و سردرد. این‌ها علت‌های دیگر هم دارند. تشخیص با آزمایش‌هایی مثل آزمون سیناکتن است و معمولاً متخصص غدد انجام می‌دهد.
آکرومگالی چیست؟
NHS می‌نویسد بیماری نادری است که بدن هورمون رشد زیاد می‌سازد و دست و پا و صورت و زبان بزرگ می‌شوند. معمولاً علت یک تومور خوش‌خیم هیپوفیز است و با جراحی، پرتو یا دارو درمان می‌شود. بیماران پیگیری تخصصی دارند.