کم‌کاری و پرکاری تیروئید
کم‌کاری و پرکاری تیروئید دو شکل از اختلال همان غدهٔ پروانه‌ای گردن‌اند. این صفحه می‌گوید نشانه‌هایشان چیست، چه کسی باید آزمایش بدهد، بررسی چطور پیش می‌رود، درمان در کل چه شکلی دارد، و چه چیزهایی را بدون پزشک نباید تغییر داد.
تیروئید چه می‌کند؟
تیروئید غدهٔ کوچکی شبیه پروانه است که جلوی گردن قرار دارد. NHS می‌نویسد هورمون‌های آن روی ضربان قلب و دمای بدن اثر می‌گذارند. NIDDK می‌گوید چون این هورمون‌ها مصرف انرژی بدن را تنظیم می‌کنند، کم‌بودنشان بسیاری از کارهای بدن را کند می‌کند.
دو حالت اصلی داریم. در کم‌کاری غده هورمون کافی نمی‌سازد. در پرکاری بیش از نیاز می‌سازد. هر دو را با آزمایش خون می‌شود شناخت و هر دو درمان‌پذیرند.
علت رایج کم‌کاری بیماری هاشیموتو است. در این بیماری دستگاه ایمنی به تیروئید حمله می‌کند. NHS می‌نویسد در زنان شایع‌تر است و بیشتر بین ۳۰ تا ۵۰ سالگی شروع می‌شود. NIDDK می‌گوید بیشتر موارد خفیف‌اند یا نشانهٔ آشکاری ندارند.
نشانه‌های کم‌کاری
NHS می‌نویسد نشانه‌ها آهسته پیدا می‌شوند و ممکن است خفیف باشند و به چشم نیایند:
- خستگی زیاد
- سردی بیشتر از معمول
- افزایش وزن
- یبوست
- دشواری در تمرکز
- افسردگی یا دلمردگی
- پوست و موی خشک یا ریزش مو
- خشونت صدا
- بی‌نظمی یا زیادی خونریزی قاعدگی
بیشتر این نشانه‌ها علت‌های دیگر هم دارند. به همین دلیل با نشانه نمی‌شود تشخیص داد و آزمایش لازم است.
نشانه‌های پرکاری
NHS و NIDDK این‌ها را می‌نویسند:
- تپش یا ضربان تند و نامنظم
- عصبی‌بودن، اضطراب و زودرنجی
- بدخوابی
- لرزش دست و ضعف عضله
- تعریق و بی‌تحملی گرما
- کاهش وزن با وجود اشتهای بیشتر
- اجابت مزاج پرتعداد
- ورم جلوی گردن (گواتر)
NIDDK می‌گوید در سالمندان گاهی شبیه افسردگی یا فراموشی دیده می‌شود، با بی‌اشتهایی و کناره‌گیری.
دلیل شایع پرکاری بیماری گریوز است. NHS می‌نویسد در حدود چهار از هر پنج مورد علت همین است. علت‌های دیگر ندول‌های فعال، التهاب تیروئید، یدِ زیاد و بعضی داروها، مثل آمیودارون، هستند. NIDDK یادآوری می‌کند بعضی شربت‌های سرفه، داروهای قلب، جلبک دریایی و مکمل‌ها یدِ زیاد دارند. به پزشک بگویید چه چیزهایی مصرف می‌کنید.
چه کسی باید دیده شود؟
نوبت بگیرید اگر:
- چند نشانهٔ بالا را با هم و برای مدتی دارید.
- در خانواده بیماری تیروئید یا بیماری خودایمنی هست و نشانه‌ای دارید.
- گردن‌تان ورم کرده یا صدایتان گرفته و بهتر نمی‌شود.
- کلسترول بالا دارید. NIDDK توصیه می‌کند در این حالت آزمایش تیروئید هم انجام شود.
- باردارید یا قصد بارداری دارید و بیماری تیروئید می‌دانید.
چگونه بررسی می‌شود؟
پزشک از نشانه‌ها، سابقهٔ خانوادگی و بارداری اخیر می‌پرسد و گردن را لمس می‌کند تا ببیند غده ورم کرده است یا نه. NHS می‌نویسد آزمایش خون هورمون محرک تیروئید (TSH) و تیروکسین (T4) را اندازه می‌گیرد. NIDDK اضافه می‌کند گاهی تصویربرداری هم برای پیداکردن علت لازم است.
برای فهمیدن معنای عدد TSH مقالهٔ «عدد TSH یعنی چه؟» و برای آمادگی آزمایش راهنمای «آمادگی برای آزمایش» را ببینید.
درمان کم‌کاری
درمان معمول لووتیروکسین است، یعنی قرصی که هورمونِ نساخته‌شده را جایگزین می‌کند. NIDDK می‌گوید دارویی است مثل خود هورمون تیروئید سالم و اگر طبق دستور مصرف شود، کم‌کاری معمولاً کامل کنترل می‌شود. NHS می‌نویسد دوز را پزشک برای هر کس جدا تعیین می‌کند و ممکن است از مقدار کم شروع کند.
بعد از شروع دارو پایش لازم است:
- NIDDK می‌نویسد معمولاً ۶ تا ۸ هفته پس از شروع آزمایش خون تکرار می‌شود و با هر تغییر دوز دوباره.
- وقتی دوز جا افتاد، آزمایش در ابتدا حدود هر شش ماه و بعد سالی یک بار است.
- دوز نادرست عارضه دارد. NHS تهوع، اسهال، سردرد و بدخوابی را می‌نویسد. NIDDK هم هشدار می‌دهد هورمونِ زیادی می‌تواند به فیبریلاسیون دهلیزی و پوکی استخوان برسد. پس نه کمتر از لازم بخورید و نه بیشتر.
چند نکتهٔ مهم دیگر:
- قرص را هر روز در یک ساعت و با شکم خالی بخورید. جزئیات در بخش پرسش‌ها آمده است.
- بیوتین ممکن است نتیجهٔ آزمایش تیروئید را مخدوش کند. NHS آن را در فهرست مواردی آورده که باید به پزشک بگویید.
- NIDDK می‌نویسد غذاهای بسیار پر ید، مثل جلبک دریایی، و مکمل ید ممکن است کم‌کاری ناشی از هاشیموتو را بدتر کنند. از تیم درمان بپرسید چه چیزی را کم کنید.
- لووتیروکسین را خودسرانه قطع نکنید. حال‌تان خوب شده یعنی دارو دارد کار می‌کند.
درمان پرکاری
NHS سه راه اصلی را می‌نویسد: داروی ضدتیروئید، پرتو ید و جراحی. NIDDK توضیح می‌دهد:
- مسدودکنندهٔ بتا لرزش، تپش و عصبی‌بودن را در عرض چند ساعت کم می‌کند، ولی ساخت هورمون را کم نمی‌کند.
- داروی ضدتیروئید (رایج‌ترین آن متی‌مازول) ساخت هورمون را کم می‌کند. درمان همیشگی نیست و معمولاً یک تا دو سال طول می‌کشد. عوارضی مثل بثورات، افت گلبول سفید و به‌ندرت نارسایی کبد دارد. اگر خستگی یا ضعف، درد مبهم شکم، بی‌اشتهایی، بثورات یا کبودی آسان، زردی، گلودرد پایدار یا تب و لرز پیدا کردید، فوراً به پزشک خبر بدهید.
- پرتو ید سلول‌های هورمون‌ساز را به‌تدریج از بین می‌برد. مؤثر و رایج است ولی گاهی بیش از یک بار لازم می‌شود و تقریباً همه بعدش کم‌کار می‌شوند و باید قرص هورمون بخورند.
- جراحی کمتر انجام می‌شود، مثلاً برای گواترهای بزرگ. اگر کل غده برداشته شود، هورمون باید همیشه مصرف شود.
انتخاب راه به علت، شدت، سن، بارداری، بیماری قلبی و دسترسی به جراح باتجربه بستگی دارد. NHS می‌گوید معمولاً متخصص غدد در انتخاب کمک می‌کند. NHS بر خطر عارضه‌های چشمی (خارش، دوبینی، برجستگی چشم) هم تأکید دارد.
بارداری
NIDDK می‌نویسد کم‌کاری درمان‌نشده در بارداری می‌تواند به مادر و جنین آسیب بزند. NHS خطر پره‌اکلامپسی، ناهنجاری مادرزادی، زایمان زودرس و سقط را می‌نویسد و می‌گوید درمان معمولاً به پیشگیری از این عارضه‌ها کمک می‌کند. داروی تیروئید در بارداری بی‌خطر شمرده می‌شود و بسیاری از زنان باردار به مقدار بیشتری نیاز دارند، پس به‌محض فهمیدن بارداری با پزشک تماس بگیرید.
در پرکاری، NIDDK می‌نویسد نوع خفیف معمولاً مشکلی ندارد ولی نوع شدید درمان‌نشده می‌تواند به مادر و جنین آسیب بزند، پس اگر قصد بارداری دارید، پیش از آن بیماری را کنترل کنید. NHS برای پرکاری کنترل‌نشده هم خطر پره‌اکلامپسی، زایمان زودرس و سقط را می‌نویسد. NIDDK می‌گوید متی‌مازول به‌ندرت به جنین آسیب می‌زند و برای همین در سه ماه اول بارداری اغلب داروی دیگری به کار می‌رود، پس به‌محض فهمیدن بارداری به پزشک خبر بدهید و خودتان دارو را قطع یا عوض نکنید. پرتو ید در بارداری و شیردهی استفاده نمی‌شود.
کی فوری کمک بگیرید؟
- طوفان تیروئید: MedlinePlus آن را وضعیتی نادر و تهدیدکنندهٔ زندگی می‌نامد که در پرکاری درمان‌نشده پیش می‌آید. نشانه‌ها: بی‌قراری، گیجی یا تغییر هوشیاری، تب، ضربان تند، لرزش و تعریق. اگر بیمار پرکار این نشانه‌ها را دارد، با ۱۱۵ تماس بگیرید.
- کمای میکزدمی (myxoedema coma): NHS می‌نویسد کم‌کاری بسیار شدید به‌ندرت به این حالت می‌رسد، بیشتر در سالمندان، و اورژانس بیمارستانی است.
- اگر پس از مصرف قرص تیروئید تنگی شدید نفس یا ورم گلو و زبان پیدا کردید، NHS آن را واکنش آلرژیک جدی می‌نویسد. با ۱۱۵ تماس بگیرید.
فهرست کامل را در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
قرص تیروئید را تا آخر عمر باید بخورم؟
NHS می‌نویسد بیشتر مبتلایان به کم‌کاری برای اینکه نشانه‌ها برنگردند باید لووتیروکسین را تا پایان عمر مصرف کنند. NIDDK هم تأکید می‌کند بدون مشورت با پزشک آن را قطع نکنید. اگر فکر می‌کنید دیگر لازم نیست یا عارضه‌ای دارید، همین را به پزشک بگویید تا او تصمیم بگیرد.
قرص تیروئید را چه وقتی از روز و چطور بخورم؟
NHS می‌نویسد قرص را هر روز در یک ساعت ثابت، با شکم خالی و ۳۰ تا ۶۰ دقیقه پیش از اولین وعدهٔ غذا، پیش از چای و قهوه و پیش از داروهای دیگر با یک لیوان آب ببلعید. مکمل کلسیم و آهن و بعضی داروهای دیگر ممکن است با آن سازگار نباشند. فاصلهٔ دقیق را از پزشک یا داروساز بپرسید.
اگر یک روز قرصم را فراموش کنم چه کنم؟
NHS می‌نویسد به محض یادآوری بخورید، مگر نوبت بعدی نزدیک باشد که در آن صورت قرص فراموش‌شده را رد کنید. برای جبران، هرگز دو قرص را با هم نخورید.
کم‌کاری تیروئید باعث چاقی می‌شود؟
افزایش وزن یکی از نشانه‌های کم‌کاری است (NHS). ولی NIDDK یادآوری می‌کند خستگی و افزایش وزن خیلی شایع‌اند و همیشه به تیروئید برنمی‌گردند. برای اینکه بدانید سهم تیروئید در وزن شما چقدر است، آزمایش لازم است، نه حدس.
با کم‌کاری یا پرکاری تیروئید می‌شود باردار شد؟
NIDDK می‌نویسد داروهای تیروئید در بارداری بی‌خطر شمرده می‌شوند و بسیاری از زنان در بارداری به مقدار بیشتری نیاز پیدا می‌کنند. NHS هم می‌نویسد کم‌کاری درمان‌نشده و پرکاری کنترل‌نشده هر دو خطر پره‌اکلامپسی، سقط و زایمان زودرس را بالا می‌برند. اگر قصد بارداری دارید یا باردار شده‌اید، زود با پزشک تماس بگیرید و خودتان دارو را کم و زیاد نکنید.
پرکاری تیروئید با دارو برای همیشه خوب می‌شود؟
NIDDK می‌نویسد داروهای ضدتیروئید درمان همیشگی نیستند و معمولاً یک تا دو سال مصرف می‌شوند. پرتو ید ممکن است به کم‌کاری برسد و بیشتر افراد بعد از آن به قرص هورمون نیاز پیدا می‌کنند. انتخاب میان دارو، ید و جراحی با پزشک است.