چاقی و سندرم متابولیک
اضافه‌وزن و چاقی بیماری مزمن و چندعلتی‌اند، نه ضعف اراده. این صفحه می‌گوید چه چیزهایی کاهش وزن را سخت می‌کنند، چه موقع باید غدد را بررسی کرد، سندرم متابولیک یعنی چه، درمان در کل چه گزینه‌هایی دارد و چرا از هیچ روشی وعدهٔ نتیجه نمی‌دهیم.
چاقی چیست و چرا «بی‌ارادگی» نیست؟
NHS می‌نویسد چاقی یعنی بدن چربی بیشتر از نیازش دارد و همین خطر بیماری‌های جدی را بالا می‌برد. WHO آن را بیماری مزمنی می‌خواند که محیط، روان و زیست‌شناسی بدن، از جمله استعداد ژنتیکی، در آن نقش دارند. WHO می‌نویسد محیط‌هایی که دسترسی به غذای سالم و ارزان را سخت و فعالیت ایمن را محدود می‌کنند هم در این بیماری نقش دارند. پس مقصر فقط فرد نیست.
اینجا سرزنش جایی ندارد. چاق‌بودن با تنبلی یا بی‌ارادگی یکی نیست. بدن آدم‌ها فرق دارد و بعضی علت‌های پزشکی را می‌شود بررسی و درمان کرد.
شاخص‌ها
NHS و WHO از نمایهٔ توده بدنی (BMI) استفاده می‌کنند. وزن به کیلوگرم تقسیم بر مجذور قد به متر. برای بزرگسالان ۲۵ تا ۲۹٫۹ اضافه‌وزن و ۳۰ یا بیشتر چاقی است. NHS می‌نویسد افرادی با پیشینهٔ جنوب آسیا، چین، سایر آسیایی‌ها، خاورمیانه و آفریقایی در BMI پایین‌تر هم در خطرند: ۲۳ تا ۲۷٫۴ اضافه‌وزن و ۲۷٫۵ یا بیشتر چاقی. BMI نمی‌تواند عضله را از چربی جدا کند.
NHS برای کسانی که BMI زیر ۳۵ دارند، نسبت دور کمر به قد را هم پیشنهاد می‌کند: دور کمر کمتر از نصف قد باشد.
چه چیزهایی کاهش وزن را سخت می‌کنند؟
NHS فهرست می‌دهد: اختلال خوردن، افسردگی، بیماری یا ناتوانی‌ای که حرکت را محدود می‌کند، کم‌کاری تیروئید، سندرم کوشینگ، تخمدان پلی‌کیستیک، بعضی داروها (بعضی کورتون‌ها، ضدافسردگی‌ها و مسدودکننده‌های بتا)، ژنتیک، سن بالای ۵۵ و یائسگی. اگر هر کدام از این‌ها را دارید یا نشانه‌اش را حس می‌کنید، با پزشک در میان بگذارید.
عوارض و خطرها
NHS می‌نویسد چاقی خطر دیابت نوع ۲، بیماری قلبی، سکته، فشار خون، کبد چرب و آرتروز را بالا می‌برد. بعضی سرطان‌ها هم در فهرست است. تنگی نفس، خستگی، درد مفصل و کمر، خرخر و افسردگی هم ممکن است. این‌ها برای ترساندن نیست. هدف اصلی درمان کم‌کردن همین خطرهاست.
چه کسی باید دیده شود؟
NHS می‌گوید اگر BMI شما در محدودهٔ اضافه‌وزن یا چاقی است و:
- می‌خواهید برای کم‌کردن وزن کمک بگیرید،
- دور کمرتان بیش از نصف قد است،
- پیش‌دیابت، دیابت، فشار خون، کلسترول بالا، آپنهٔ خواب، درد مفصل یا بیماری قلبی دارید،
- در خانواده چاقی هست،
- به اختلال خوردن مثل پرخوری شک دارید،
نوبت بگیرید. اگر بیماری دیگری کنترل وزن را سخت کرده، آن هم دلیل است.
درمان در کل چگونه است؟
NIDDK می‌نویسد درمان معمولاً با غذای سالم و تحرک بیشتر شروع می‌شود و هدف کاهش تدریجی است. گزینه‌ها به ترتیب:
- سبک زندگی: برنامه‌های ساختارمند، طبق NIDDK، دست‌کم ۱۴ جلسهٔ مشاوره در شش ماه، برنامهٔ غذایی متناسب با نیاز، دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی متوسط در هفته و ثبت روزانهٔ غذا و فعالیت. NHS هدف ۰٫۵ تا ۱ کیلو در هفته و کم‌کردن چربی و قند و الکل را می‌نویسد. NHS می‌گوید ۵ تا ۱۰ درصد کاهش وزن هم می‌تواند سلامت را بهتر کند.
- دارو: وقتی سبک زندگی کافی نباشد. NHS گروه‌هایی مثل آگونیست‌های GLP-1 و GIP و اورلیستات را نام می‌برد. این‌ها اشتها را کم می‌کنند یا جذب چربی را کم می‌کنند و همراه رژیم کم‌کالری و فعالیت مصرف می‌شوند. تجویز و پایش با پزشک است.
- جراحی متابولیک و چاقی: NIDDK می‌نویسد معمولاً برای BMI ۳۵ یا بالاتر در نظر گرفته می‌شود و گاهی در BMI پایین‌تر با بیماری جدی همراه. NHS می‌گوید برای برخی گروه‌های قومی آستانه پایین‌تر است.
- برنامه‌های پشتیبان: NHS برنامه‌های مدیریت وزن با مربی، درمان شناختی-رفتاری و گروه را هم نام می‌برد.
NIDDK صریح می‌نویسد کاهش وزن سخت است و نگه‌داشتنش هم، و فایده‌ها ممکن‌اند، نه قطعی. ما هم وعدهٔ نتیجه نمی‌دهیم. برای هر کس برنامه جداست.
سندرم متابولیک
NHLBI می‌نویسد سندرم متابولیک مجموعه‌ای از وضعیت‌هاست که با هم خطر بیماری قلبی، دیابت و سکته را بالا می‌برند. اگر از این پنج مورد سه یا بیشتر را دارید: دور کمر زیاد، فشار خون بالا، قند خون بالا، تری‌گلیسیرید بالا، HDL پایین. NHLBI می‌گوید معمولاً با تغییر شیوهٔ زندگی قابل پیشگیری است. هر کدام از این پنج مورد را جدا و با پزشک پایش کنید.
کی فوری کمک بگیرید؟
اضافه‌وزن به‌خودی‌خود اورژانسی نیست. ولی اگر دیابت دارید و قند بالا با تشنگی شدید، استفراغ، تنفس تند یا گیجی همراه شد، با ۱۱۵ تماس بگیرید. فهرست کامل را در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
چرا با اینکه کم می‌خورم وزنم کم نمی‌شود؟
NHS می‌نویسد وزن فقط حاصل کالری و تحرک نیست. افسردگی، بیماری‌هایی که حرکت را محدود می‌کنند، کم‌کاری تیروئید، سندرم کوشینگ، تخمدان پلی‌کیستیک، بعضی داروها (مثل بعضی کورتون‌ها، ضدافسردگی‌ها و مسدودکننده‌های بتا)، ژنتیک، سن بالای ۵۵ و یائسگی هم کار را سخت می‌کنند. اگر نگرانید، با پزشک صحبت کنید تا ببیند علت پزشکی در کار هست یا نه.
آیا مشکل غدد باعث چاقی من است؟
ممکن است سهمی داشته باشد، ولی همیشه نه. WHO چاقی را بیماری مزمنی می‌داند که عوامل محیطی، روانی و زیستی از جمله استعداد ژنتیکی در آن نقش دارند. اگر با اضافه‌وزن، خستگی، بی‌نظمی قاعدگی، موی زائد یا کبودی آسان دارید، آزمایش‌های هدفمند لازم است.
آیا باید دارو یا جراحی کنم؟
NIDDK می‌نویسد معمولاً با غذا و تحرک شروع می‌شود. دارو وقتی است که این‌ها کافی نباشد و جراحی بیشتر برای نمایهٔ توده بدنی ۳۵ یا بالاتر، یا کمتر از آن با بیماری همراه مثل دیابت نوع ۲ یا آپنهٔ خواب. NHS می‌نویسد برای گروه‌های قومی شامل خاورمیانه آستانه‌ها پایین‌تر است. تصمیم با پزشک و خود شماست.
چه مقدار وزن را با چه سرعتی کم کنم؟
NHS کاهش آرام، حدود نیم تا یک کیلو در هفته را می‌نویسد و NIDDK هدف اولیه‌ای مثل ۵ درصد وزن در حدود شش ماه را مثال می‌زند. هر دو می‌گویند این میزان هم می‌تواند فشار خون و قند را بهتر کند. کاهش ناگهانی یا خودسرانه، به‌ویژه با دارو یا رژیم بسیار سخت، بدون راهنمایی ایمن نیست.
سندرم متابولیک یعنی چه؟
NHLBI می‌نویسد وقتی دست‌کم سه مورد از این پنج مورد را دارید: دور کمر زیاد، فشار خون بالا، قند خون بالا، تری‌گلیسیرید بالا و HDL پایین. این‌ها با هم خطر بیماری قلبی، سکته و دیابت را بالا می‌برند. معمولاً با تغییر شیوهٔ زندگی قابل پیشگیری یا بهتر شدن است.
داروهای کاهش وزن را از داروخانه بگیرم و خودم شروع کنم؟
NHS آن‌ها را داروهایی می‌نویسد که همراه رژیم کم‌کالری و فعالیت به کار می‌روند و پس از قطع هم حمایت می‌خواهند. انتخاب دارو، نوع و برنامهٔ مصرف و پایش عارضه با پزشک است. بدون نظر پزشک شروع نکنید.